Добры настаўнік

Парадак лексічнага разбору

У ВНУ

1. Лексічнае значэнне слова ў сказе. Адназначнае ці мнагазначнае слова. Назваць некалькі значэнняў мнагазначнага слова.

2. Тып значэння: прамое ці пераноснае (від пераносу: метафара, метапімія, сінекдаха), свабоднае ці звязанае (фразеалагічна звязанае або сінтаксічна абумоўленае).

3. Лексіка-семантычныя сувязі (падабраць да слова, калі можна, сінонімы і антонімы).

4. Паходжанне слова: спрадвечна беларускае ці запазычанае. Прыметы запазычанага слова.

5. Сфера выкарыстання: агульнаўжывальнае ці абмежаванага ўжывання (дыялектнае, спецыяльнае — слова-тэрмін ці прафесійнае; жаргоннае).

6. Прыналежнасць да актыўнай ці пасіўнай лексікі (гістарызм, архаізм або неалагізм).

7. Стылістычны разрад: нейтральнае, гутарковае ці кніжнае (тэрміналагічнае, публіцыстычнае, афіцыйна-дзелавое, паэтычнае).

У школе

1. Лексічнае значэнне слова ў сказе. Адназначнае ці мнагазначнае слова.

2. Прамое ці пераноснае значэнне.

3. Сінонімы і антонімы да слова (калі можна падабраць).

4. Агульнаўжывальнае ці дыялектнае слова, спецыяльнае або прафесійнае.

5. Штодзённа ўжывальнае слова ці ўстарэлае або новае.

Узоры выканання лексічнага разбору слова

Што ні кажы, а жыццё, ужо само па сабе, ёсць радасць, вялікае шчасце, бясцэнны дар.

У ВНУ

1. Радасць — пачуццё вялікай асалоды, задаволенасці. Слова мнагазначнае. Іншыя значэнні: ‘падзеі, абставіны, якія прыносяць асалоду, шчасце’, ‘ласкавы, пяшчотны зварот’.

2. Значэнне прамое, свабоднае.

3. Сінонім: весялосць; антонім: смутак.

4. Спрадвечна беларускае.

5. Агульнаўжывальнае.

6. Належыць да актыўнай лексікі.

7. Стылістычна нейтральнае.

У школе

1. Радасць — пачуццё вялікай асалоды, задаволенасці. Слова мнагазначнае.

2. Значэнне прамое.

3. Сінонім: весялосць; антонім: смутак.

4. Агульнаўжывальнае.

5. Штодзённа ўжывальнае.

 

Чалавек працы — творца ўсіх багаццяу свету.

У ВНУ

1. Творца — той, хто стварае матэрыяльныя і духоўныя каштоўпасці. Слова адназначнае.

2. Значэнне прамое, свабоднае.

3. Сінонімы: тварэц, стваральнік; антонім: разбуральнік.

4. Запазычанае з польскай мовы. Прымета запазычанасці — суфікс -ц- (а).

5. Агульнаўжывальнае.

6. Належыць да актыўнай лексікі.

7. Гутарковае.

У школе

1. Творца — той, хто стварае матэрыяльныя і духоўныя каштоўнасці. Слова адназначнае.

2. Значэнне прамое.

3. Сінонімы: тварэц, стваральнік; антонім: разбуральнік.

4. Агульнаўжывальнае.

5. Штодзённа ўжывальнае.

 

Высока ў сінім бязвоблачным небе плыве яркае сонца, шчодра лье на зямлю сваю цеплыню і святло.

У ВНУ

1. Плыве — плаўна перамяшчаецца ў паветры. Слова мнагазначнае. Іншыя значэнні: ‘перамяшчаецца на паверхні вады або ў вадзе’, ‘едзе на караблі, лодцы’ і падобн., ‘праходзіць, мінуе’ і інш.

2. Значэнне пераноснае (метафара), свабоднае.

3. Антонім: стаіць.

4. Спрадвечна беларускае.

5. Агульнаўжывальнае.

6. Належыць да актыўнай лексікі.

7. Стылістычна нейтральнае.

У школе

1. Плыве — плаўна перамяшчаецца ў паветры. Слова мнагазначнае.

2. Значэнне пераноснае.

3. Антонім: стаіць.

4. Агульнаўжывальнае.

5. Штодзённа ўжывальнае.